Sở Y tế Thành phố Hải Phòng

Thực trạng về tác hại của thuốc lá tại Việt Nam

Các báo cáo từ Bộ Y tế chỉ ra rằng thuốc lá vẫn là nguyên nhân hàng đầu gây ra các gánh nặng bệnh tật và tử vong sớm tại Việt Nam. Đây không chỉ là vấn đề sức khỏe cá nhân, mà đã trở thành một cuộc khủng hoảng sức khỏe cộng đồng thầm lặng nhưng khốc liệt qua nhiều thế hệ.

Bên cạnh gánh nặng về sức khỏe, thuốc lá còn gây ra những tổn thất kinh tế khổng lồ cho xã hội, từ chi phí điều trị bệnh tật đến sự sụt giảm năng suất lao động. Đặc biệt, WHO đã đưa ra lời cảnh báo nghiêm trọng về tác động của nicotine đến não bộ đang trong giai đoạn hoàn thiện của thanh thiếu niên: "Chúng ta không thể đánh đổi sự phát triển bền vững của hệ thần kinh thế hệ trẻ lấy những hương vị nhân tạo". Việc nhìn nhận thẳng thắn những thực trạng này không nhằm mục đích phê phán, mà để tôn trọng quyền được biết sự thật của cộng đồng, giúp mỗi cá nhân có đủ cơ sở để bảo vệ sức khỏe của chính mình và người thân.

Sự biến chuyển của một thói quen

Từ trước tới nay, thuốc lá được nhận diện qua những điếu thuốc lá truyền thống. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy một sự dịch chuyển rõ nét sang các loại hình mới như thuốc lá điện tử, vape hay túi nicotine. Theo báo cáo mới nhất của WHO, trên toàn cầu hiện có khoảng 37 triệu trẻ em từ 13-15 tuổi đang sử dụng các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới này.

Sự thay đổi này không chỉ đơn thuần là thay đổi về phương thức sử dụng, mà còn là một sự thay đổi về mặt nhận thức xã hội. Các sản phẩm nicotine thế hệ mới thường mang một diện mạo hiện đại, đi kèm với những trải nghiệm vị giác đa dạng và sự tiện lợi. WHO nhận định, chính các chiến lược tiếp thị nhắm vào tâm lý "trải nghiệm" đã khiến giới trẻ xem việc sử dụng các sản phẩm này như một lựa chọn về phong cách sống. Thách thức đặt ra cho các nỗ lực quản lý hiện nay là làm sao để người dùng phân định rõ giữa một xu hướng mang tính thời thượng và bản chất sinh học của sự lệ thuộc.

Có thể thấy rằng việc sử dụng thuốc lá thường gắn liền với những nhu cầu tâm lý, một thói quen khó bỏ. Nicotine tác động trực tiếp vào hệ thần kinh, giải phóng các chất dẫn truyền tạo cảm giác tỉnh táo và thư giãn tạm thời. Trong môi trường làm việc đầy áp lực, nhiều người tìm đến nicotine như một giải pháp điều chỉnh cảm xúc ngắn hạn. Sự lệ thuộc vào thuốc lá không phải là biểu hiện của sự yếu đuối hay thiếu hụt ý chí. Theo các chuyên gia y tế của WHO, đây là một sự gắn kết sinh học chặt chẽ, nơi nicotine đã can thiệp và làm thay đổi cách thức vận hành của hệ thần kinh. Người hút thuốc không đơn thuần chỉ là thói quen có hại, họ đang đối đầu với một cơ chế gây nghiện được thiết kế để áp chế lý trí.

Hướng tới sự tự chủ trong lựa chọn

Một thực tế khác cần được nhìn nhận là sự phát triển nhanh chóng của công nghệ nicotine thường vượt xa khả năng điều chỉnh của luật pháp hiện hành. Việc quản lý các kênh bán hàng trực tuyến hay kiểm soát tiếp thị ẩn trên mạng xã hội vẫn là bài toán khó trên toàn cầu.

Song song với việc hoàn thiện khung pháp lý, cách tiếp cận hỗ trợ người dùng hiện nay cũng đang thay đổi. Thay vì gây áp lực, các chương trình hỗ trợ tập trung vào việc cung cấp các liệu pháp thay thế nicotine và tư vấn hành vi chuyên sâu. Khi người dùng cảm nhận được sự đồng hành từ y tế và gia đình, quá trình giảm dần sự lệ thuộc sẽ trở nên khả thi hơn.

Thông điệp của Ngày Thế giới không thuốc lá 2026 không đặt mục tiêu phê phán người dùng, mà hướng tới việc giúp mỗi cá nhân làm rõ những yếu tố đang chi phối lựa chọn của họ. Chúng ta có thể làm chủ hành vi của mình mà không bị dẫn dắt bởi sự lệ thuộc hay những thông tin không đầy đủ.

Phòng chống tác hại của thuốc lá là câu chuyện về việc xây dựng một cộng đồng thông thái, nơi tri thức về sức khỏe được chia sẻ rộng rãi. Khi mỗi người có đủ thông tin và sự hỗ trợ, họ sẽ tự tìm thấy một lộ trình phù hợp để bảo vệ sức khỏe  và tương lai của chính mình.

Đức Lợi